Theo PGS.TS Nguyễn Mạnh Hà, nguyên Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến được Bác Hồ viết ra trong một bối cảnh rất khẩn trương khi mà thực dân Pháp đã bộc lộ rõ dã tâm gây chiến và xâm lược bằng sức mạnh quân sự bất chấp các thỏa thuận trước đó.

Ngày 20/11/1946 đánh dấu sự thay đổi một cách rõ ràng trong chủ trương của giới cầm đầu chính trị và quân sự của Pháp ở Việt Nam, từ khiêu khích, lấn chiếm từng bước sang công khai tiến công, chiếm đóng những vị trí có tầm quan trọng về chiến lược ở miền Bắc. Trong ngày này, quân Pháp đã cùng lúc tạo cớ để nổ súng đánh chiếm hai cửa ngõ đường biển và đường bộ quan trọng nhất là thành phố cảng Hải Phòng và thị xã Lạng Sơn. Sự kiện nghiêm trọng này diễn ra chỉ sau hơn hai tháng Việt Nam và Pháp ký bản Tạm ước (Modus Vivendi) ngày 14/9 và đúng một tháng kể từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước sau chuyến thăm Pháp dài ngày nhằm ngăn chặn và đẩy lùi nguy cơ chiến tranh.

Ngày 16/12, Bộ chỉ huy Pháp ở Đông Dương họp tại Hải Phòng đã quyết định thực hiện “một năm đảo chính” về quân sự, đặt chính phủ Pháp tại Pari trước một sự đã rồi bằng việc gia tăng các hoạt động khiêu khích, gây sức ép ngay tại Hà Nội. Thực dân Pháp gây ra vụ tàn sát dân thường ở phố Yên Ninh - Hàng Bún, liên tiếp gửi tối hậu thư buộc ta phải giao quyền giữ trật tự, trị an ở Hà Nội, buộc tự vệ, công an của ta phải giao nộp vũ khí…nếu không thực hiện, quân Pháp sẽ chuyển sang hành động. Tất cả các động thái trên của chúng là nhằm ép ta đến mức không chịu được, phải nổ súng trước, để lấy lý do đó vu cáo chúng ta gây ra cuộc chiến tranh trên phạm vi cả nước.

Trước bối cảnh đó, ngày 19/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến. “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến rất ngắn gọn nhưng Bác viết rất cẩn trọng, từ ngữ nào mà chưa toát lên được tinh thần như một bài Hịch thì Bác bỏ đi, từ nào tối nghĩa, không rõ nghĩa, Bác cũng bỏ đi cho nên chúng ta thấy bút tích của Bác viết đè lên và có gần 200 chữ”, PGS. TS Nguyễn Mạnh Hà cho biết.

Trong giờ phút Tổ quốc lâm nguy, tình thế hết sức hiểm nghèo “ngàn cân treo sợi tóc”, từng câu từng chữ trong lời kêu gọi kháng chiến thiêng liêng của Bác nhanh chóng thấm nhuần sâu sắc vào tâm khảm nhân dân ta, khơi dậy mạnh mẽ lòng tự hào, tự tôn dân tộc, truyền thống yêu nước, anh hùng bất khuất, kiên cường của nhân dân Việt Nam.

Mở đầu Lời kêu gọi, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ lý do nhân dân ta phải đứng lên kháng chiến. Người viết: “Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta đã nhân nhượng, nhưng chúng ta càng nhân nhượng thì thực dân Pháp càng lấn tới vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa. Không! chúng ta phải đứng lên”. Chỉ bằng một đoạn viết ngắn như vậy, Người đã giải thích cho toàn dân hiểu rõ chúng ta rất mong muốn hòa bình, thiết lập tình hữu nghị, sự hợp tác với chính phủ và nhân dân Pháp, nên đã có những nhân nhượng, cam kết nhưng vì đối phương chủ trương gây chiến, không còn con đường nào khác, buộc nhân dân ta phải dùng chiến tranh, một cuộc chiến tranh chính nghĩa để chống lại chiến tranh phi nghĩa.

Bên cạnh đó, Người đã diễn giải một cách mộc mạc, dễ hiểu nội dung quan điểm toàn dân kháng chiến khi kêu gọi: “Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ, không phân biệt tôn giáo, đảng phái, dân tộc, hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc”. Như vậy, chủ trương tiến hành một cuộc chiến tranh nhân dân, trong đó mỗi quốc dân là một chiến sĩ, mỗi làng xóm, đường phố là một pháo đài, tận dụng triệt để sức mạnh của toàn dân tham gia kháng chiến để tạo nên một so sánh lực lượng hơn hẳn, áp đảo kẻ thù, đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát một cách đầy đủ, gọn rõ: Hễ là người Việt Nam thì phải tham gia kháng chiến.

Trong lời kêu gọi ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trình bày một cách giản dị và hào hùng về đường lối, quan điểm của cuộc chiến tranh toàn dân kháng chiến, toàn diện kháng chiến khi viết: “Ai có súng dùng súng, ai có gươm dùng gươm. Không có gươm, có súng thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc, giáo mác. Ai cũng phải ra sức đánh thực dân Pháp”. Vì đây là một cuộc chiến tổng lực, cần phải đánh