Góp phần nghiên cứu Tao Đàn Chiêu Anh Các Hà Tiên

Rực rỡ văn chương “hải ngoại”: “Không thể bảo rằng hải ngoại không có văn chương vậy” (Lê Quý Đôn)…
Rằm tháng Giêng năm Bính Thìn (1736), Hội Tao đàn Chiêu Anh Các ra đời tại Hà Tiên. Thời đó Hà Tiên là trấn lỵ của một vùng đất mới, người Đàng Ngoài muốn vào đến thì phải đi vòng đường biển, nên gọi là “hải ngoại”. Việc cai quản vùng đó được giao phó cho vị Tổng binh họ Mạc. Ông tên thật là Mạc Tông, tự Sĩ Lân, là con trưởng của Mạc Cửu. Ông sinh năm Bính Tuất (1706) tại Trũng Kè. Năm 1735, Mạc Cửu qua đời. Mạc Thiên Tứ thay cha giữ chức Tổng trấn Hà Tiên. Mạc Thiên Tích rất có công trong việc mở mang, phát triển và bảo vệ vùng đất Hà Tiên. Từ sự nghiệp quốc phòng, nội chính đến kinh tế, văn hóa ở đất Hà Tiên xưa. Mạc Thiên Tích đều có công lao đáng kể là một nhà quân sự, ngoại giao và văn hóa có tài. Riêng về mặt văn học, công lao và sự nghiệp nổi bật của Mạc Thiên Tích là sáng lập ra tao đàn ”Chiêu Anh Các” và đứng ra làm chủ súy. Hoạt động của Chiêu Anh Các là một hội quán Tao đàn, thờ đức Khổng Tử, vừa là chỗ huấn luyện nhân tài, rèn võ luyện văn, đã khắc in nhiều tác phẩm văn học.
Ngày nay, khi nhắc đến Tao đàn Chiêu Anh Các, mọi người đều chú ý đến thành phần nhân sự có tính đa dạng, thuộc nhiều quốc gia. Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức ghi kỹ hơn: Văn nhân tỉnh Phúc Kiến 15 người, Quảng Đông 13 người, Phủ Triệu Phong (Việt Nam) 4 người, phủ Gia Định 2 người, phủ Qui Nhơn 2 người. Cộng là 36 vị. Nhiều khách thơ mời từ các tỉnh phía nam Trung Quốc thông qua ông Trần Hoài Thủy, gởi bài họa vận về Hà Tiên để tham gia. Tao đàn Chiêu Anh Các sản sinh ra một khối lượng văn chương từ phú đồ sộ. Năm 1821, khi cho tái bản sách Minh bột di ngư, ông Trịnh Hoài Đức nhắc tới 6 tập sách từng được xuất bản và lưu hành là: Hà Tiên thập cảnh toàn tập, Minh bột di ngư thi thảo, Hà Tiên vịnh vật thi tuyển, Châu thị trinh liệt tặng ngâm, Thi truyện tặng lưu tiết phụ, Thi thảo cách ngôn vị tập. Năm Minh Mạng thứ I (1820), Trịnh Hoài Đức sưu tầm được một tập thơ nhan đề là ”Minh bột di ngư”, trong đó gồm 30 bài thơ và một bài phú 100 câu ”Có bài phú 32 vận đều là của Mạc Công làm ra”.
“Hà Tiên thập vịnh” viết bằng chữ Hán, Mạc Thiên Tích sáng tác năm Bính Thìn (1736), khắc tại Hà Tiên năm Đinh Tị (1737) gồm có ”Bài tự” của Mạc Thiên Tích nói về lai lịch ”Chiêu Anh Các”, tập thơ ”Bài bạt” của Dư Tích Thuần ca tụng cảnh Hà Tiên và người lãnh đạo tài giỏi, ”Bài bạt” của Trần Trí Khải, nói về Mạc Thiên Tích và nguyên nhân có 10 bài thơ họa của mình, 10 bài xướng của Mạc Thiên Tích tả 10 cảnh đẹp nổi tiếng ở Hà Tiên, 310 bài thơ họa của 31 người có chân trong ”Chiêu Anh Các”. Như vậy số thơ trong toàn tập là 320 bài, vịnh 10 cảnh. Ngoài phần văn chương chữ Hán rất uyên bác, Chiêu Anh Các còn có Khúc vịnh mười cảnh đẹp Hà Tiên một áng thơ Nôm đặc sắc.
Đáng tiếc là 4 tập sách Hà Tiên vịnh vật thi tuyển, Châu thị trinh liệt tặng ngâm, Thi truyện tặng lưu tiết phụ, Thi thảo cách ngôn vị tập chưa tìm thấy. Về Tao đàn Chiêu Anh Các, ông Lê Quý Đôn có đoạn viết như sau: “Đời Vĩnh Hưu năm Bính Thìn, Thiên Tứ kế tập, đón mười văn sĩ, ưa thích thi chương, tài vận phong lưu, một phương mến trọng. Tôi từng thấy bản khắc mươi bài vịnh Hà Tiên đều do Tứ đề mà các văn nhân Bắc quốc và Thuận Hóa (Huế), Quảng Nam cùng nhau họa vận, không thể bảo rằng hải ngoại không có văn chương vậy”.
Trong sách Doãn tướng công hoạn tích, của ông Doãn Uẩn có đoạn ghi: “...Tiệc khao quân cử ngay trước trận tiền, ngay bên gò đống xác giặc. Tướng sĩ nói:
- Rượu ngon. Giá có đồ nhắm thì tuyệt.
Sực nhớ, ta cười ha hả, rút bài thơ hay trong bao gươm lệnh ra, sang sảng nói:
     - Thức nhắm đây! Rồi sang sảng đọc bài ”Trống đêm ở Giang Thành” của Mạc tướng công. Tướng sĩ ngồi im phăng phắc lắng nghe, quên cả rượu trước
mắt và đồ nhắm ở đâu. Đọc xong ta nói:
- Thơ hay phải nói cái thực. Đã là thực